घाटमाथ्याची सकाळ: धुक्याचं आवरण आणि निळा श्वास
पहाटे घाटावर गाडी वळते तेव्हा दिसतं—समोर सगळं पांढरं. झाडं, खडक, झरा सगळं एका हलक्या धुक्याच्या पडद्यामागं लपलेलं. त्या धुक्यातून गाडी हळूहळू सरकते आणि प्रत्येक वळणावर नवा दृश्यपट उघडतो. वाऱ्यात थंडीचा सुगंध आणि दवाचा स्पर्श. घाटावरच्या झाडांच्या पानांवरून टपकणारे थेंब म्हणजे निसर्गाच्या तबल्यावरची पहिली ठेक्याची तालमी.
रस्ते आणि वळणं: निसर्गाच्या हातातलं रेखाटन
कोकणात जाणारे घाट म्हणजे जिवंत चित्रकाराचा कॅनव्हास. प्रत्येक वळणावरून उघडणारा दृश्यफलक – एकीकडे हिरवी दरी, दुसरीकडे ढगात विरलेला डोंगर. रस्त्यावर पडलेली पाने, गाडीच्या टायरखाली चुरमुरणारा आवाज, आणि दर काही मीटरवर उभं असलेलं एखादं झाड—जणू प्रवाशांना छत्र देतंय. घाटमाथा म्हणजे निसर्गाचं धैर्य—थोडं जोखमीचं, पण नेहमी सुंदर.
ओसरीवरची गप्पा आणि वाफाळती चहा
प्रवासात एखाद्या छोट्या ढाब्यावर थांबलं की, धुक्याच्या मध्येच एका ओसरीवर चहाचा कप मिळतो. भिंतीवर ओले वर्तमानपत्रं वाळवली जातायत, चुलीच्या धुरात पावसाचा वास मिसळलाय. चहाच्या कपावरून निघणारा धूर आणि घाटात फिरणारं धुकं—दोन्ही एकाच रंगाचं. त्या क्षणी वेळ थांबते; आवाज, मोबाईल, चिंता सगळं मागे राहतं.
कौलारू घरांची सिम्फनी
घाटमाथ्यावरच्या छोट्या वाड्यांमध्ये पावसाचा एक स्वतंत्र संगीत मैफिल चालते. कौलांवर पडणारे थेंब, पाण्याच्या नळकांड्यांमधून वाहणारे प्रवाह, ओल्या झाडांच्या सावल्या आणि आतून येणारा भजीचा वास. प्रत्येक घरात पावसाचा स्वतःचा राग. काही घरं शांत विलंबीत रागात तर काही नाचऱ्या झपाट्यात.
डोंगर, धुकं आणि पक्ष्यांची साथ
धुक्याच्या मध्ये उभं राहून पक्ष्यांचे आवाज ओळखणं म्हणजे ध्यानच आहे. कधी तित्तिराचा एक छोटा आवाज, कधी गरुडाचं झेपावणं. डोंगरावरून वारा गेला की पानं वाजतात—जणू पावसाची तालीमच. या सगळ्या निसर्गसंगीतात माणूस फक्त श्रोता राहतो. आणि तोच क्षण त्याला सर्वात जास्त जिवंत करतो.
रात्रीचा घाट: दिव्यांची मालिका आणि पावसाचा नाद
रात्री घाटमाथा म्हणजे जादू. दूरवर गाडींची दिव्यांची साखळी, मध्ये पावसाचा नाद, आणि झाडांवर पडणारं सततचं टपटप. कधी धुकं इतकं वाढतं की गाडीचा हेडलाईटही दोन फूट पुढं दिसत नाही. पण त्या अनोळखीपणात एक आकर्षण आहे—जणू निसर्ग म्हणतोय, “माझ्यावर विश्वास ठेव.”
पायवाटींचं गाणं: गावाकडे उतरणारा प्रवास
घाट संपतो आणि पुढं दिसतात—कौलारू घरं, शेती, आणि लोकांचा साधा दिवस. खाली उतरल्यावर जाणवतं, आपण एका वेगळ्या जगातून परत आलो. घाट म्हणजे पावसाचा दरबार होता, आणि आता आपण त्याच्या गोष्टी घेऊन गावात परतत आहोत. प्रत्येक प्रवासानंतर कोकण आणखी जवळ वाटतो.
मनातलं धुकं: आतला घाटमाथा
कधी कधी निसर्गाचे हे प्रवास फक्त बाहेरचे नसतात—ते मनातले असतात. घाटाच्या वळणांप्रमाणेच आयुष्याचे वळणं असतात, धुक्याप्रमाणेच काही दिवस अस्पष्ट असतात, आणि तरीही प्रत्येक सकाळ नव्या प्रकाशाने उघडते. कोकणाचा घाट हे फक्त भौगोलिक नाही, तो भावनिक अनुभव आहे—अंधारातून उजेडाकडे जाण्याचा.
सारांश: “घाटमाथा, धुक्याचे रस्ते आणि कौलारू छपरांची सिम्फनी” हा भाग कोकणातील पावसाळ्याचं नवं रूप दाखवतो—धुक्याचं सौंदर्य, चहाचा वास, आणि घाटाच्या वळणांमधून निसर्गाशी झालेली निःशब्द ओळख. पुढच्या भागात आपण “समुद्रानंतरचा सूर्यास्त आणि शेवटचा थेंब” या भावनिक समारोपाकडे जाऊ.
पहाटेचा उजेड अजून डोंगररांगांच्या मागेच अडकला होता. आकाशात हलका निळसर करडा रंग पसरला होता, जणू एखाद्या चित्रकाराने अजून संपूर्ण स्ट्रोक द्यायचा राहिलाय. मी गाडी घाटावर चढवत होतो आणि समोर दिसत होतं—पांढऱ्या धुक्याचं आच्छादन. हे धुकं म्हणजे फक्त वाफेचं थर नव्हतं; ते एक भावनांचं आवरण होतं. निसर्गानं घातलेला एक पडदा. त्यामागे दडलेला प्रत्येक क्षण एक नवी कथा सांगत होता. गाडीच्या काचांवर धुक्याचे थेंब जमा होत, त्यातून बाहेर पाहताना सर्व दृश्यं जणू एखाद्या जुन्या सिनेमाच्या रीलमधून पाहत असल्यासारखं वाटत होतं. पावसाचा हलका सरीसरीं नाद आणि कधी अचानक, काचांवर पडणारे मोठे थेंब—मनात एक अदृश्य लय निर्माण करत होते. घाटावर चढायला लागलं की वातावरणाचं रूपच बदलून जातं. शहरातले आवाज मागे पडतात. माणसांच्या धावपळीचा गोंगाट धुक्यात विरघळून जातो. फक्त झाडांच्या पानांची सळसळ, पाण्याचा सौम्य नाद आणि दूरवर एखाद्या पक्ष्याचा किंचित लांबलेला आवाज. हे सगळं मिळून एक असा संगीतपट तयार होतो की त्यात आपण आपोआप हरवून जातो. वळणं जशी वाढत गेली तसतसं मनही शांत होत गेलं. हा घाट म्हणजे फक्त रस्ता नाही; हा माझ्या आयुष्याचा एक परिचित मित्र आहे. मी दर वर्षी इथे आलो की असंच वाटतं—हा घाट माझ्या मनात दडलेले प्रश्न ऐकतो, माझी नि:शब्दता समजतो आणि त्यावर निसर्गाच्या भाषेत उत्तरं देतो. थोडा वर गेल्यावर रस्ता आणखी अरुंद झाला. एका बाजूला खोल दरी आणि दुसऱ्या बाजूला उंच झाडी. मधोमध फक्त मी आणि धुक्याचं साम्राज्य. कधी धुकं इतकं दाट होतं की गाडीचा हेडलाईटही पसरत नव्हता. फक्त दोन फूट पुढचं दिसेना. मी गाडी सावधपणे चालवत होतो, पण आतून मात्र एक विचित्र समाधान जाणवत होतं—जणू निसर्गाने मला या धुक्यातून जाताना काहीतरी शिकवायचंय. या सगळ्यात अचानक समोर एक छोटासा ढाबा दिसला. लाकडी बांधकाम, लाल कौलारू छप्पर आणि बाहेर टांगलेली पिवळसर बल्बची छोटी साखळी. त्या उजेडात धुकं अजून जास्त सुंदर दिसत होतं. मी गाडी बाजूला लावली आणि उतरून ढाब्याकडे चालत गेलो. ओसरीवर पाऊल टाकताच गरम चुलीचा, ओल्या लाकडाचा आणि आलं घातलेल्या चहाचा अव्याहत सुगंध माझ्या नाकात शिरला. आत एक आजोबा चहा बनवत होते. त्यांच्या कपाळावरच्या घामाच्या थेंबांवर चुलीचा प्रकाश पडत होता. त्यांनी मला पाहताच हसून म्हणाले, “घाटावर इतक्या सकाळी? पावसाचं रूप तसंच आहे ना?” “हो,” मी म्हणालो, “असं वाटतंय धुक्यात सगळं हरवून बसलंय.” ते हसले, “हरवायला निघालेलंच सापडतं इथे. म्हणून लोक पावसात घाट चढतात.” मी ओसरीवर बसलो. माझ्या समोरच्या टेबलावर आधीच धुक्याचे छोटे थेंब जमा झाले होते. काही क्षणातच गरम चहाचा कप आला. मी कप हातात घेतला तसा त्याच्या उष्णतेनं माझ्या जडलेले हात सुटले. एक घोट घेतला आणि डोळे मिटले. त्या एका घोटात आलं, साखर, चहाचा कटु गोडवा आणि पावसाचा गंध मिसळला होता. ओसरीच्या छपरावर टपाटप पावसाचे थेंब पडत होते. पावसाचा तो नाद मला लयीत झुलवत होता. ढाब्याच्या आत कुणीतरी रेडिओवर जुनं गाणं लावलं होतं—“ये वादियां ये फिज़ाएं बुला रही हैं…” त्या जुन्या सुरात माझा पूर्ण प्रवास सामावला होता. मी काही क्षण तसाच बसून राहिलो. थोडं पुढे निघालो. घाटाची उंची वाढत गेली तसतसं वातावरण बदलत गेलं. दरीतून उगवलेलं धुकं रस्त्यावर पसरत होतं. झाडांच्या फांद्यांवरून गळणारे थेंब खाली पडताना कधी पानांवर, कधी दगडांवर आपटत आवाज करत होते. हा आवाज म्हणजे निसर्गाचं टाळ्यांचं नर्तन. एका जागी मी गाडी थांबवली. रस्त्याच्या कडेला एक पायवाट दरीकडे उतरली होती. तिथे एक छोटासा झरा अखंड ओघळत होता. मी त्या झऱ्याकडे पाहत उभा राहिलो. थंड वारा वाहत होता. माझ्या केसांवर, कपड्यांवर पावसाचे छोटे थेंब पडत होते. मी डोळे मिटताच मला वाटलं — जणू मी कोणत्यातरी जुन्या आठवणीत परतलो आहे. आयुष्यातले काही वळणं असतात, जिथे आपण स्वतःलाच भेटतो. हा असा क्षण होता. घाटाच्या रस्त्यांवरून पुढे निघालो आणि लगेच एक छोटंसं गाव लागलं. कौलारू घरे, ओल्या रस्त्यावरून धावत जाणारी पावसाची प्रवाहरेषा आणि घरासमोर बसलेली काही महिला—हातात चिंचा शेपूट फोडत. त्यांच्या हसण्याचा कोवळा आवाज पावसातही स्पष्ट ऐकू येत होता. या गावाला एक वेगळीच लय होती. जणू पावसाचा ताल आणि घरातील कामांची गती एकसारखी चालू होती. मी थोडा पुढे जाऊन एका घराजवळ थांबलो. त्या घराच्या कौलांवर पाणी इतक्या तालात पडत होतं की जणू घर स्वतःच एखादं वाद्य झालं होतं. त्या आवाजात एक आश्चर्यकारक मधुरता होती. एखाद्या संगीताची सुरुवात जशी हळुवार, तशी. एका खिडकीजवळ एक छोटा मुलगा पावसाकडे बघत बसला होता. त्याच्या हातात एक कागदी होडी. पाण्यात सोडण्याची तो वाट पाहत होता पण पावसाचा जोर वाढल्याने त्याची आई बाहेर येऊ देत नव्हती. तो फक्त पाण्याकडे पाहत राहिला. त्याच्या डोळ्यांतली निरागस इच्छा मला थेट माझ्या बालपणात घेऊन गेली. मी हळूच म्हटलं, “एवढी सुंदर होडी आहे. पाण्यात सोडली की नक्की पोहेल.” तो लाजत हसला. त्या हसण्यात आजूबाजूचं सगळं धुकं विरघळून गेलं. गावातून बाहेर पडताच पुन्हा एक विस्तीर्ण दरी उघडली. ढग इतके खाली उतरले होते की ते डोंगरांना मिठी मारत आहेत असं वाटत होतं. काही झाडं तर पूर्णपणे धुक्यात गायब झाली होती. पावसाचे थेंब रस्त्यावर मोत्यांसारखे चमकत होते. पुढे जाताना मला एक दृश्य दिसलं—दोन म्हाताऱ्या आज्ज्या घराच्या ओसरीवर बैठक मारून बसल्या होत्या. त्यांच्या हातात सुरी आणि बाजूला फोडणीसाठी कापलेली हिरव्या मिरचीची ढीग. त्या दोघी हसू लागल्या की पावसाचा आवाजही क्षणभर थांबल्यासारखा वाटत होता. मी थांबून विचारलं, “खूप काम करताय दिसतं.” त्यातली एक म्हणाली, “पावसाळ्यात तर हे काम थांबतच नाही. पण या पावसात काम केलं की मनही ताजं राहतं.” दुसरी म्हणाली, “मुला, घाटावर येणारे प्रवासी बरंच काही घेऊन जातात. पण आम्ही? आम्ही तर पावसात भिजून शांतच होतो.” त्यांच्या त्या साधेपणातला गहिरा अर्थ मला लगेच समजला—निसर्गही तसाच आहे. तो काही बोलत नाही, पण सगळं सांगून जातो. पुढे जाताना एक ठिकाण आलं जिथे रस्ता दोन भागात विभागतो. एक मार्ग गावाकडे जातो आणि दुसरा पुढे घाटाच्या आणखी एका टप्प्याकडे. त्या दोन्ही मार्गांकडे पाहताना मला वाटलं—आयुष्यातही असे रस्ते येतात. आपण कोणता रस्ता निवडतो हे महत्त्वाचं नसतं. महत्त्वाचं असतं—आपण तो किती मनापासून चालतो. तेवढ्यात मुसळधार पाऊस सुरू झाला. गाडी थांबवावी लागली. काचांवर मोठमोठे थेंब आदळू लागले. ढगांची दाट सरकणारी सावली, झाडांच्या फांद्यांची हालचाल, दुरून येणारे पाण्याचे प्रवाह—सगळं एकदम वेगाने घडत होतं. काही क्षण मी फक्त बसून हा नाद ऐकत राहिलो. प्रत्येक थेंब जणू काहीतरी सांगत होता. पावसाचा जोर कमी झाला तसा मी खाली उतरून जंगलाच्या काठावर आलो. तिथे एक लहान पायवाट होती. माती ओलसर आणि पानांनी भरलेली. पायाखाली मातीचा गंध येत होता—हा गंध म्हणजे माझ्या आयुष्याचा कधीही न तुटणारा धागा. मी काही अंतर चालत गेलो. अचानक एक खुलं मैदान दिसलं. मधोमध एक जुनं झाड. त्याच्या फांद्या जणू पावसाला आलिंगन देत होत्या. त्या झाडाखाली उभा राहून मी दूरवरच्या दरीकडे बघत राहिलो. तिथे ढगांची सळसळ होती. पावसाची रेषा खाली उतरत होती. दारांनी आपापली गाणी म्हणत होती. त्या क्षणात मला जाणवलं—निसर्गाला काही सांगायचंच असतं तर तो पावसाने सांगतो. त्याच्या शांततेतच त्याचा मोठा आवाज असतो. रात्रीच्या आधी घाट आणखी सुंदर होतो. अंधार हळूहळू पसरत जातो आणि रस्त्यावर विरळ वाहनांचे दिवे पिवळ्या माळेसारखे चमकतात. पावसाचा नाद वाढतो. कधी झाडांवरून पाणी जोरात पडतं, कधी अचानक शांतता. या शांततेत मी गाडी चालवताना मनात फक्त एकच विचार येत होता—कोकण म्हणजे असाच आहे. तो तुम्हाला पहिल्या नजरेत प्रेमात पाडतो, आणि प्रत्येक भेटीनंतर तुम्हाला अजून आत ओढून घेतो. घाटाच्या शेवटच्या वळणावरून मी खाली आलो. समोर पसरणाऱ्या दऱ्या, शेतीची हिरवाई, घरांच्या छपरांवरून वाहणारे पाण्याचे ओघळ—सगळं शांत, साधं, पण अत्यंत सुंदर. कोकण म्हणजे हा विरोधाभास—धुक्याचं गूढ, पावसाची धाव, आणि गावाचं शांत अस्तित्व. आणि मी? मी या प्रवासातून पुन्हा एकदा वेगळा बाहेर पडत होतो. जणू मी स्वतःलाच नवं करून घेतलं होतं. कोकणाचा घाट म्हणजे फक्त रस्ता नाही. तो मनाचा प्रवास आहे. आणि प्रत्येक वेळी, प्रत्येक पावसात, तो मला स्वतःकडे परत आणतो. ---
Next ➜