🌲 कोकणातला पावसाळा – निसर्ग डायरी (भाग 4)
सूर्योदयाच्या आधीच गावावर एक पातळ धुक्याचं आवरण पसरलं होतं. समुद्र शांत होता, लाटा किनाऱ्याला हळूवार स्पर्श करत होत्या. वारा मंद वाहत होता, पण त्यात एक ओळखीचा स्पर्श होता — जणू कोणीतरी जुनी ओळख हलक्या हाताने पुन्हा उलगडत होतं. त्या सकाळी समुद्रावरचा प्रत्येक थेंब जिवंत वाटत होता.
त्या गावात आता वर्षं बदलली होती. नवीन रस्ते झाले, काही घरं पुन्हा बांधली गेली, आणि शाळेच्या भिंतींवर नवीन रंगाचा थर चढला होता. पण काही गोष्टी बदलल्या नव्हत्या — देवघरातल्या दिव्याचा सुगंध, समुद्राच्या पाण्यातील मिठाचा स्पर्श, आणि गावकऱ्यांच्या मनात राहिलेली ती आठवण — Prisha मॅडम आणि त्यांचा निसर्गाशी संवाद.
शाळेच्या अंगणात आता मोठी बाग झाली होती. मुलं रोज सकाळी फुलांना पाणी घालायची, झाडांना प्रेमाने हात लावायची. अंगणाच्या मध्यभागी एक दगडी फलक होता — त्यावर लिहिलं होतं, “निसर्ग ऐकतो, जर आपण शांत राहिलो तर.” त्या ओळीखाली एका छोट्या ओढ्याचा नाद चालू होता. पाण्याचा आवाज अजूनही जिवंत होता — जणू Prishaचं शिकवणं त्या नादात मिसळलं होतं.
त्या दिवशी शाळेत नवीन शिक्षिका येणार होती — मुंबईहून बदली होऊन आलेली. तिचं नाव होतं आर्या. तिला गावात पोचल्यावर सगळ्यांनी आदराने स्वागत केलं. ती सडपातळ, शांत, आणि डोळ्यांत एक वेगळं तेज असलेली होती. शाळेत आली तेव्हा मुलांनी विचारलं, “मॅडम, तुम्ही नवीन आहात का?” ती हसली. “हो, पण मी आधीपासून इथे आहे असं वाटतंय.”
ती पहिल्याच दिवशी शाळेच्या बागेत गेली. झाडं हिरवीगार होती, आणि हवा स्वच्छ होती. तिनं त्या दगडी फलकावरची ओळ वाचली — “निसर्ग ऐकतो, जर आपण शांत राहिलो तर.” तिच्या मनात काहीतरी हललं. ती थोडा वेळ नुसती उभी राहिली. वाऱ्याने तिच्या केसांत हलकासा स्पर्श केला, आणि तिला असं वाटलं — कोणीतरी काही सांगतंय, अगदी हळू आवाजात.
त्या दिवशी दुपारी ती शाळेच्या ग्रंथालयात गेली. जुनी पुस्तकं, धूळभरलेले रॅक्स, आणि कोपऱ्यात एक लहानशी वही ठेवलेली होती. ती वही उघडली. पहिल्या पानावर मोठ्या अक्षरात लिहिलं होतं — “Prisha – Notes on Nature.” आर्याने हलक्या हाताने पानं उलटली. त्यात झाडं, पाणी, आकाश, आणि माणसांबद्दलच्या तिच्या विचारांचा खजिना होता. “प्रत्येक पान म्हणजे एक वचन आहे, प्रत्येक फुल म्हणजे एक उत्तर.” हे वाचताना आर्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
त्या संध्याकाळी ती शाळेतून बाहेर पडली. रस्त्यावर चालताना आकाश लालसर झालं होतं, आणि सूर्य समुद्रात उतरायला निघाला होता. ती समुद्रावर गेली. किनाऱ्यावर अजून काही मुलं खेळत होती, बोटी परत येत होत्या, आणि दूरवर खडकावर एक वृद्ध माणूस बसलेला दिसला. त्याचे केस पूर्ण पांढरे होते, पण चेहऱ्यावर एक शांत स्मित होतं. ती त्याच्याकडे गेली.
“तुम्ही Apps काका आहात ना?” ती विचारली.
तो हसला. “लोक अजून तेच नाव घेतात?”
“हो,” ती म्हणाली. “मी नवीन शिक्षिका आहे इथं.”
“आर्या?” तो विचारला.
ती थोडी आश्चर्याने पाहू लागली. “तुम्हाला माझं नाव कसं माहित?”
तो म्हणाला, “वारा सांगतो सगळं.”
ते दोघे समुद्राजवळ बसले. लाटा हलक्या आवाजात किनाऱ्याला स्पर्श करत होत्या. आर्या म्हणाली, “मला शाळेत Prisha मॅडमचं नाव सगळ्यांनी सांगितलं. त्यांची वही पाहिली. ती वाचताना वाटलं, मी त्यांना ओळखते.”
Apps शांत राहिला. काही क्षणांनी म्हणाला, “ती अजून इथंच आहे. तू जेव्हा शांत राहशील, तेव्हा तुला तिचा आवाज ऐकू येईल.”
आर्या समुद्राकडे पाहत म्हणाली, “कधी कधी मला वाटतं निसर्ग माणसाला शब्दांपेक्षा जास्त शिकवतो.”
Apps म्हणाला, “Prisha हेसुद्धा तसंच म्हणायची.”
त्या संध्याकाळी चंद्र समुद्रावर झळकायला लागला. वाऱ्यात जुनी ओळख मिसळली होती. आर्याने डोळे मिटले, आणि काही क्षण तिला जाणवलं — कोणी तरी तिच्या जवळ उभं आहे, शांत, पण जाणवतंय. ती हळू आवाजात म्हणाली, “मॅडम, तुम्ही खरंच इथं आहात का?”
वाऱ्याने तिच्या गालावर स्पर्श केला, आणि समुद्रात एक लाट उठली.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी आर्या मुलांना घेऊन नदीकाठी गेली. तिनं त्यांना सांगितलं, “आज शिकवणी नाही, आज आपण ऐकायचं आहे — पाण्याचा आवाज.”
मुलं आश्चर्याने पाहत राहिली. ती म्हणाली, “नदी आपल्याला बोलते, पण आपण तिला ऐकत नाही.”
एक मुलगा म्हणाला, “मग ती काय सांगते मॅडम?”
ती म्हणाली, “ती सांगते — वाहा, थांबू नका, पण विसरूही नका.”
त्या दिवशी ती शाळेत परतली तेव्हा Apps तिथं आला होता. त्याच्या हातात काही जुन्या फोटोंचा गठ्ठा होता. त्याने आर्याला दिला.
“हे तिचे फोटो आहेत,” तो म्हणाला. “ती आणि मी… समुद्र, शाळा, मुलं… हे सगळं तिच्या आठवणींचा भाग आहे.”
आर्याने फोटो उघडले. एका फोटोमध्ये Prisha मुलांसोबत बागेत उभी होती. तिच्या चेहऱ्यावर तोच शांत हसू होतं. दुसऱ्या फोटोमध्ये ती समुद्राजवळ उभी, केसांवर वारा, डोळ्यांत समुद्राचं प्रतिबिंब. आर्याने तो फोटो हातात घेतला आणि म्हणाली, “मी हे शाळेत लावेन.”
Apps हसला. “ते तिचं घर आहे.”
काळ हळूहळू पुढे सरकत होता. आर्या दररोज मुलांना निसर्गाबद्दल शिकवायची, आणि प्रत्येक शिकवणीत Prisha चा आत्मा असायचा.
एक दिवस आर्या शाळेच्या बागेत बसलेली होती. आकाशात ढग जमा झाले होते, आणि पाऊस यायची चिन्हं होती. ती म्हणाली, “आज पुन्हा तोच गंध आहे.”
Apps बाजूला आला. “पाऊस परत आलाय.”
ती म्हणाली, “तिच्या पत्रातही हाच शब्द होता ना?”
तो मान हलवला. “हो, आणि तो नेहमी परत येतो.”
पाऊस सुरू झाला. मुलं ओरडत धावू लागली. आर्या आणि Apps दोघे झाडाखाली उभे राहिले. पावसाच्या थेंबांनी त्यांच्या हातांना स्पर्श केला.
ती म्हणाली, “पहा, हे थेंब किती जिवंत वाटतात.”
तो म्हणाला, “कारण त्यात तिचा श्वास आहे.”
त्या रात्री आर्या घरी परतली. तिनं वही उघडली आणि लिहिलं —
“निसर्गात जे हरवतं, ते पुन्हा जन्म घेतं. Prisha गेली नाही, ती या पावसात आहे.”
काही दिवसांनी आर्याने ठरवलं, गावात एक “निसर्ग संग्रहालय” बनवायचं — जिथं झाडं, पाण्याचे नमुने, आणि लोकांच्या आठवणी जपल्या जातील. शाळेच्या मुलांनी मदत केली. Apps रोज तिथं येऊन सल्ला द्यायचा.
काही महिन्यांनी ते ठिकाण तयार झालं. त्याचं नाव ठेवण्यात आलं — “Prisha Nature Hall.”
उद्घाटनाच्या दिवशी सगळं गाव आलं होतं. मुलांनी गाणी गायली, आणि Apps ने भाषण दिलं. त्याचा आवाज शांत होता, पण प्रत्येक शब्दात जीवन होतं.
तो म्हणाला, “Prisha गेली नाही. ती आपल्या श्वासात आहे. आपण जेव्हा निसर्गाशी बोलतो, तेव्हा ती ऐकते.”
संध्याकाळी आर्या आणि Apps समुद्रावर गेले. चंद्र पुन्हा पूर्ण झाला होता, पाणी शांत होतं.
आर्या म्हणाली, “तुम्हाला कधी वाटतं का की ती पुन्हा इथे येईल?”
Apps म्हणाला, “ती आली आहे — तुझ्यात, या मुलांमध्ये, या झाडांमध्ये.”
ती म्हणाली, “मग आपण पुन्हा सुरू करू शकतो?”
तो म्हणाला, “आपण कधी थांबलोच नव्हतो.”
त्या रात्री वारा मंद झाला, आणि समुद्रावरून चांदण्यांचं प्रतिबिंब लाटांवर नाचू लागलं.
आर्याने डोळे मिटले. तिला जाणवलं — कोणीतरी तिच्या खांद्यावर हात ठेवला आहे. ती हसली, आणि म्हणाली, “मॅडम, तुमचं गाणं अजून सुरू आहे.”
त्या रात्री गावावर पावसाची पहिली सर आली. झाडांच्या पानांवर थेंब चमकले, समुद्राने किनाऱ्याला हलकं आलिंगन दिलं.
काळ पुन्हा पुढे गेला, पण त्या गावात निसर्ग आणि प्रेमाचं गाणं कायम राहिलं.
दरवर्षी जेव्हा पहिला पाऊस पडतो, तेव्हा मुलं समुद्रावर धावून जातात आणि म्हणतात —
“Prisha मॅडम परत आल्या!”
आणि खरंच, त्या वाऱ्यात, त्या थेंबात, आणि त्या नादात तिचा आवाज अजूनही घुमतो —
“निसर्ग ऐकतो, जर आपण शांत राहिलो तर.”
---
रात्रीचं आकाश गडद निळं झालं होतं. चंद्र अजून वर नव्हता, पण दूरवरच्या आभाळावरून येणाऱ्या विजेच्या क्षीण रेघा समुद्रावर पसरत होत्या. वारा थंड होता, पण त्या थंडीत एक प्रकारचं ऊब होतं—जसं आपल्याला ओळखीच्या जागी परत गेल्यावर वाटतं.
गावाच्या काठावरच्या जुन्या शाळेत आज दिवे लागले होते. “Prisha Nature Hall” मध्ये एक विशेष कार्यक्रम होता—मुलं आणि गावकरी मिळून “पावसाचा उत्सव” साजरा करणार होते. हे परंपरेचं रूप झालं होतं. दरवर्षी पहिला पाऊस आला की शाळेत निसर्गोत्सव. मुलं गाणी म्हणतात, झाडं लावतात, आणि पावसाच्या पहिल्या थेंबांवर सगळे आनंदाने ओरडतात.
आर्या बाहेर उभी होती. तिच्या चेहऱ्यावर हलकी ओल होती. तिच्या हातात एक फुल होतं—पांढरं जास्वंद, ज्याचा सुगंध ओलसर हवेत मिसळला होता. तिच्या डोळ्यांत समुद्राचं प्रतिबिंब होतं.
“आर्या मॅडम!” एका मुलीने हाक मारली. “पहिले थेंब आले!”
आर्याने वर पाहिलं. आकाश काळं झालं होतं आणि काही क्षणांनी पहिलाच थेंब तिच्या तळहातावर पडला.
तिने हळूच डोळे मिटले. त्या क्षणी तिला कोणाचातरी आवाज ऐकू आला—“पाऊस परत आलाय.”
ती शांत हसली. “हो, मॅडम, तुम्ही खरंच परत आलात.”
मुलं आता अंगणात नाचू लागली होती. पाऊस थोडा वाढला, वारा झाडांतून धावत गेला. आर्या एका झाडाखाली थांबली. तिच्या डोळ्यांसमोर त्या दगडी फलकावरील ओळ आली—निसर्ग ऐकतो, जर आपण शांत राहिलो तर.
ती म्हणाली, “आज आपण नाचतोय, पण आपल्या आतली शांतता बोलतेय.”
त्या क्षणी तिला जाणवलं, पाऊस फक्त हवामान नाही—तो आठवणींचं रूप आहे. प्रत्येक थेंबात Prisha चं हसू आहे, तिचा आवाज आहे.
त्या रात्री जेव्हा पाऊस थांबला, गावाच्या घरांच्या छपरांवरून थेंब टिपूर टिपूर गळत राहिले. आर्या घरी गेली आणि खिडकीतून बाहेर पाहू लागली. समुद्र काळ्या आकाशात हरवला होता. दूरवरच्या लाटांवर चांदण्याचं प्रकाश खेळत होतं.
ती मनात म्हणाली, “मॅडम, तुमचा आवाज अजून इथेच आहे. मी ऐकतेय.”
दुसऱ्या दिवशी सकाळी शाळेत नवा मुलगा आला. नाव होतं “अनय”. तो शांत, अभ्यासू, पण डोळ्यांत काही वेगळं होतं. पहिल्याच दिवशी त्यानं बागेतल्या झाडांशी बोलायला सुरुवात केली. आर्याला पाहून तो म्हणाला, “मॅडम, झाडं काही सांगतात.”
ती हसली, “हो, काय सांगतात?”
“की माणसं त्यांना ऐकत नाहीत.”
आर्या थबकली. “तू कोण शिकवलं तुला हे?”
“कोणी नाही. वारा सांगतो.”
त्या क्षणी आर्याच्या मनात वीज चमकली—Prisha च्या शब्दांप्रमाणेच, अगदी त्याच भावनेने तो बोलला होता. तिनं अनयकडे पाहिलं. त्याच्या चेहऱ्यावर समुद्रासारखी शांतता होती.
शाळा सुटल्यावर आर्याने त्याला विचारलं, “तू कुठे राहतोस?”
“किनाऱ्याजवळ. आजींसोबत.”
“आजी काय करतात?”
“त्या म्हणतात माझे बाबा लाटांसोबत गेले.”
आर्याचं मन थरारलं. “तुझ्या आजीचं नाव काय?”
“सुधा.”
सुधा. हे नाव तिनं Apps कडून एकदा ऐकलं होतं—त्याची दूरची नातेवाईक, जी काही वर्षांपूर्वी समुद्राजवळच्या वाडीत राहायला आली होती. आर्याला वाटलं, नशिबानं पुन्हा एक धागा जोडला आहे.
त्या दिवशी संध्याकाळी ती समुद्रावर गेली. किनाऱ्यावर सुधाराजवळच्या झोपडीसमोर अनय बसला होता. त्याच्या हातात एक लहानसा शंख होता. तो कानाशी धरून काही ऐकत होता.
ती म्हणाली, “काय ऐकतोयस?”
तो म्हणाला, “समुद्र बोलतोय. म्हणतो, ‘तू माझ्या लाटांचा भाग आहेस.’”
सुधा बाहेर आली. वयाच्या साठीतली ती बाई होती, पण डोळ्यांत अजून तेज होतं. आर्याने नमस्कार केला. “तुम्ही Apps काकांना ओळखत होता का?”
सुधा हसली. “कसं नाही? तो तर माझा मोठा भाऊसारखा होता. त्या दोघांची—Apps आणि Prisha ची—कथा अजूनही या गावाच्या वाऱ्यात आहे.”
आर्या म्हणाली, “तुमचा नातू अनय विचित्र गोष्टी सांगतो. त्याला समुद्राशी बोलायला आवडतं.”
सुधा शांतपणे म्हणाली, “त्याच्या रक्तातच समुद्र आहे. त्याचे बाबा त्या वादळात गेले, जिथं Apps दररोज बसायचा. आणि त्याच्या आईनं जन्म दिला, पण स्वतःचं नाव कुणालाही सांगितलं नाही. फक्त एवढं सांगितलं—‘तो समुद्राचा मुलगा आहे.’”
आर्या थरथरली. तिला जाणवलं, इतिहास फक्त कथा नसतो—तो माणसांच्या आत्म्यातून वाहतो. कदाचित हा अनयच त्या जुन्या प्रवासाचा पुढचा श्वास होता.
पुढच्या काही दिवसांत आर्या आणि अनय रोज शाळेत भेटत राहिले. तो हुशार होता, पण जास्त विचारात हरवलेला.
एक दिवस वर्गात त्याने विचारलं, “मॅडम, माणसं मरतात का खरंच?”
ती म्हणाली, “देह जातो, पण आवाज राहतो.”
तो म्हणाला, “मग माझे बाबा आणि ती शिक्षिका अजून आहेत.”
ती हळूच म्हणाली, “हो, ते आहेत.”
त्या रात्री पुन्हा पाऊस आला. आर्या खिडकीतून बाहेर पाहत होती. विजेच्या प्रकाशात तिला समुद्रावर एक आकृती दिसली—एक स्त्री, पांढरा शाल घेतलेली, लाटांकडे पाहत उभी.
आर्याला जाणवलं, हे स्वप्न नाही. ती स्त्री मागे वळली आणि हसली. तिचं चेहरं ओळखीचं होतं. Prisha.
आर्या घाबरली नाही. ती हळूच म्हणाली, “तुमचं गाणं अजून सुरू आहे.”
स्त्रीने हात उचलला, आणि आकाशात वीज चमकली. पाऊस पुन्हा वाढला.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी अनय शाळेत आला नाही. आर्याला काळजी वाटली. ती सुधाकडे गेली. सुधा म्हणाली, “तो पहाटेपासून गायब आहे. म्हणाला होता, ‘मी बाबा शोधायला जातो.’”
आर्या आणि गावकरी धावत किनाऱ्यावर गेले. समुद्र वाढलेला होता. लाटा खडकांवर आदळत होत्या. दूरवर अनयचा शर्ट पाण्यात तरंगताना दिसला. आर्या ओरडली, “अनय!”
ती पाण्यात उतरली, पण लाटा प्रचंड होत्या. त्या वेळी, अचानक, वाऱ्याचा एक झोत आला आणि आकाशात वीज चमकली. एका क्षणासाठी सगळं उजळलं—आणि आर्याला दिसलं, अनय पाण्यावर उभा आहे, जणू कोणीतरी त्याला धरून ठेवलं आहे.
ती धावत किनाऱ्यावर आली. लाट मागे गेली, आणि अनय सुरक्षित उभा होता. तो हसत म्हणाला, “ती मला वाचवली, मॅडम. ती म्हणाली, ‘आताच नाही.’”
आर्या स्तब्ध झाली. “कोण?”
“ती. पांढऱ्या शालीतली. ती म्हणाली, ‘माझं गाणं अजून पूर्ण झालं नाही.’”
त्या दिवसानंतर अनयच्या चेहऱ्यावर एक वेगळा तेज आला. तो शांत झाला, पण त्याच्या नजरेत काहीतरी गहिरं होतं. आर्याने त्याला दररोज पाहिलं—कधी समुद्राजवळ बसलेला, कधी झाडांशी बोलणारा.
काही आठवड्यांनी गावात पाऊस थांबला. आकाश स्वच्छ झालं. आर्याने ठरवलं, अनयच्या गोष्टींची वही तयार करायची.
पहिल्या पानावर तिने लिहिलं — “समुद्र फक्त पाणी नाही, तो स्मृती आहे. आणि प्रत्येक लाट म्हणजे नवं जन्मलेलं मन.”
त्या संध्याकाळी आर्या पुन्हा समुद्रावर गेली. दूरवर सूर्य मावळत होता, आणि लाटांचा नाद संथ झाला होता. तिला जाणवलं, हे ठिकाण तिचंही घर झालं आहे. वारा तिच्या चेहऱ्यावर आला, आणि तिने डोळे मिटले.
“मॅडम,” कोणीतरी कुजबुजलं, “कथा अजून संपलेली नाही.”
ती हसली. “हो, मला माहित आहे.”
---
दुपारचं सूर्यप्रकाश आता थोडा मवाळ झाला होता. समुद्रावर एक हलकी झुळूक होती आणि आकाशात निळ्या रंगाच्या मागे काही पांढरे ढग तळपत होते. पावसाच्या दिवसानंतरचं गाव नेहमीसारखं जिवंत झालं होतं — मुलं शाळेत, बायका विहिरीवर, आणि वाऱ्यात मातीचा मंद सुगंध.
आर्या शाळेच्या गच्चीवर बसली होती. तिच्या हातात वही होती — “अनयची वही”, असं तिनं त्याचं नाव ठेवलं होतं. त्या वहीच्या प्रत्येक पानावर काही तरी लिहिलं होतं — कधी छोटं वाक्य, कधी एखादा रेखाचित्र, कधी नुसता समुद्राचा आकार. ती वही चाळताना तिला जाणवलं — हे मुल फक्त जग बघत नाही, ते जग अनुभवतंय.
पहिल्या पानावर अनयने लिहिलं होतं — “लाट म्हणजे आईचा हात.”
आर्याने ते वाचून डोळे मिटले. तिच्या मनात Prisha आणि Apps यांचं चित्र उभं राहिलं. तिला वाटलं, जीवनाच्या लाटा खरंच हातासारख्याच असतात — कुणाला जवळ आणतात, कुणाला सोडतात, पण स्पर्श मात्र नेहमी राहतो.
त्या दिवशी संध्याकाळी अनय तिच्याकडे आला.
“मॅडम, तुम्ही आज समुद्रावर याल का?”
“का?” ती विचारली.
“तो मला बोलावतोय.”
आर्या थोडा वेळ शांत राहिली, मग मान हलवली. “चल.”
दोघे किनाऱ्याकडे गेले. सूर्यास्त होत होता. आकाश लालसर आणि समुद्र सोन्याच्या रंगात न्हाऊन निघाला होता. लाटा हळूहळू किनाऱ्याला स्पर्श करत परत जात होत्या.
अनय पाण्याच्या जवळ बसला आणि दोन्ही हात पाण्यात बुडवले.
“मॅडम, पाणी गरम आहे. पण आत खोल गेलं की थंड होतं. का बरं असं?”
आर्या म्हणाली, “कदाचित वरचं पाणी सूर्याला ओळखतं, आणि खालीचं पाणी रात्रीला.”
तो हसला. “मग आपण कोण? सूर्याचं पाणी की रात्रीचं?”
ती म्हणाली, “आपण दोघांचं. म्हणूनच आपण बदलतो.”
दोघं काही वेळ शांत बसून राहिले. आकाशात पहिला तारा चमकला. अनय म्हणाला, “ती पुन्हा येणार आहे.”
“कोण?”
“ती. पांढऱ्या शालीतली.”
आर्याचं हृदय थरारलं. “तिने तुला काही सांगितलं का?”
“ती म्हणाली, ‘पाण्याचा आवाज विसरू नकोस.’”
वारा थोडा वाढला. झाडांची पानं सळसळली. समुद्रावर हलकासा गारवा पसरला. आर्याला जाणवलं, निसर्ग पुन्हा काही सांगू पाहतोय. त्या क्षणी तिला समजलं — Prisha अजूनही इथंच आहे, पण आता ती निसर्गाच्या स्वरूपात आहे.
काही दिवस गेले. अनय पुन्हा आपल्या गोष्टींच्या वह्या लिहायला लागला. त्याने एका दिवशी आर्याला नवीन पान दाखवलं. त्यात लिहिलं होतं —
“काळ म्हणजे पाण्याची दिशा. जेव्हा पाणी थांबतं, तेव्हा नवी दिशा जन्म घेते.”
आर्याने विचारलं, “हे कुणी सांगितलं तुला?”
तो म्हणाला, “ती.”
तीने त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. “ती तुला शिकवतेय.”
तो म्हणाला, “ती तुलाही शिकवतेय.”
त्या रात्री आर्याला झोप लागली नाही. तिला असं वाटलं की Prisha हळूच तिच्याशी बोलतेय —
“आर्या, तू आता माझं गाणं पुढे ने. माझा आवाज या मुलांच्या शब्दात ठेव.”
दुसऱ्या दिवशी सकाळी आर्याने ठरवलं — शाळेत एक नवीन कार्यक्रम सुरू करायचा. “निसर्ग कथा दिन.” मुलं स्वतःच्या निसर्गाशी झालेल्या संवादांबद्दल सांगतील.
सगळं गाव त्या दिवशी जमलं. मुलांनी गोष्टी सांगायला सुरुवात केली. कुणी नदीच्या गाण्याबद्दल, कुणी झाडांच्या शांततेबद्दल, कुणी वाऱ्याच्या हसण्याबद्दल बोललं.
शेवटी अनय उभा राहिला.
“मी एक गोष्ट सांगणार आहे,” तो म्हणाला. “एकदा समुद्राने मला विचारलं, ‘तू माझा का आहेस?’ मी म्हटलं, ‘कारण मी तुझ्या लाटांत जन्मलो.’ तो म्हणाला, ‘मग तू माझ्यासारखा बदलशील.’ आणि मग मला कळलं — प्रेम म्हणजे बदलणं, पण ओळख विसरू न देणं.”
गावात शांतता पसरली. आर्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं. सगळ्यांनी टाळ्या वाजवल्या.
त्या दिवशी रात्री ती शाळेच्या बागेत बसली होती. आकाशात तारे चमकत होते. अचानक वाऱ्याने पानं हलवली. तिला वाटलं, कोणीतरी हसतंय. तिने डोळे मिटले आणि म्हणाली, “मॅडम, मी शिकलंय. आता मी ऐकते.”
त्या क्षणी आकाशातून एक तारा तुटला आणि दूर समुद्रात गेला. पाणी हलकं चमकलं.
पुढच्या आठवड्यात गावात मोठा सण होता. दिवे लावले गेले, लोकांनी फुलं आणली, आणि समुद्रावर आरती झाली. आर्या आणि अनय दोघंही तिथं गेले.
आर्याने आरतीतला नारळ पाण्यात टाकला. लाटांनी तो उचलला आणि परत किनाऱ्यावर आणला. अनय म्हणाला, “तो परत आलाय.”
ती म्हणाली, “हो, कारण त्याचं काम अजून संपलेलं नाही.”
त्या रात्री वारा पुन्हा वाढला. समुद्रावर पांढऱ्या फेसाच्या रेषा दिसायला लागल्या. आर्या आणि अनय दूरवरच्या खडकावर गेले, जिथं Apps आणि Prisha बसायचे. तिथून समुद्र संपूर्ण दिसत होता.
अनय म्हणाला, “ती पुन्हा येल.”
आर्या म्हणाली, “ती आधीच आली आहे.”
दोघांनी हात जोडले आणि समुद्राकडे पाहिलं. पाणी काळं होतं, पण त्यात चांदण्याचं प्रकाश नाचत होता.
अनय म्हणाला, “मॅडम, एक दिवस मी या समुद्राचं गाणं लिहीन.”
ती म्हणाली, “आणि मी ते वाचेन.”
त्या क्षणी लाट आली आणि दोघांच्या पायांना स्पर्श करून गेली. वाऱ्याने दोघांच्या चेहऱ्यावर पाणी उडवलं. आर्याने हसत विचारलं, “हा त्याचा आशीर्वाद आहे का?”
अनय म्हणाला, “हा तिचा हसू आहे.”
त्या रात्री गावावर पुन्हा पाऊस पडला. समुद्राचा नाद सगळीकडे पसरला. शाळेच्या फलकावरची ओळ पाण्याच्या थेंबांनी झाकली गेली — निसर्ग ऐकतो, जर आपण शांत राहिलो तर.
पण त्या शब्दांमागे आता एक नवा अर्थ होता — आणि आपण ऐकलं, तर निसर्ग आपल्यात बोलतो.
आर्याने खिडकीतून बाहेर पाहिलं. लाटांवर पांढरा प्रकाश होता, आणि आकाशात वीज झळकली.
ती म्हणाली, “कथा अजून संपलेली नाही.”
---
पाऊस थांबून तीन दिवस झाले होते, पण गावात अजूनही ओलसर गंध होता. रस्त्यांवर लहान पाण्याच्या खळगा अजून चमकत होते, आणि झाडांच्या पानांवर थेंब साचलेले होते. सकाळचा सूर्य त्या थेंबांवर चमकत होता — जणू समुद्राच्या लाटांचे तुकडे आता आकाशात चमकायला आले होते.
आर्या शाळेच्या अंगणात उभी होती. मुलं फुलं लावत होती. तिच्या शेजारी अनय झाडाला पाणी घालत होता. त्याच्या चेहऱ्यावर एकाग्रता होती, आणि डोळ्यांत चमक.
“मॅडम,” तो म्हणाला, “झाड मोठं झालं की त्याला आठवतं का, लहानपणी कोण पाणी घालायचं?”
ती थोडा वेळ विचारात पडली. “कदाचित आठवतं, पण झाड सांगत नाही.”
“मग आपणही असंच असतो का?”
“हो, अनय,” ती म्हणाली. “आपल्यालाही आठवतं, पण आपण सांगत नाही.”
तो हसला. “मग तुम्हीही सांगत नाही?”
आर्या त्याच्याकडे पाहून म्हणाली, “मी ऐकते, पण कमी बोलते.”
त्या दुपारी शाळेत अतिशय जुनी वही सापडली. ग्रंथालयातल्या एका कपाटात बंद होती. तिनं ती उघडली तर पानांवर जुन्या शाईचा वास पसरला. पहिल्या पानावर लिहिलं होतं — “Prisha – मनाचा प्रवास.”
आर्या थबकली. त्या वहीत Prisha ने स्वतःच्या आयुष्याबद्दल, Apps बरोबरच्या क्षणांबद्दल, आणि निसर्गाशी झालेल्या संवादांबद्दल लिहिलं होतं.
एक ठिकाणी तिनं लिहिलं होतं —
“समुद्र मला शिकवतो की प्रेमाचं रूप बदलतं, पण प्रेम नाही. वारा मला सांगतो की आवाज थांबतो, पण अर्थ नाही. आणि पाऊस मला दाखवतो की पडणं म्हणजे संपणं नाही, ते पुन्हा उगवणं आहे.”
आर्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं. तिनं वही उचलली आणि बाहेर गेली. आकाशात पांढरे ढग हळूहळू सरकत होते. तिला वाटलं — ही वही आता तिची जबाबदारी आहे, कारण ती फक्त आठवण नाही, ती जीवनाचं शास्त्र आहे.
त्या संध्याकाळी आर्याने अनयला ती वही दाखवली. तो काळजीपूर्वक पानं उलटवत होता. एका ठिकाणी थांबून म्हणाला, “ती म्हणते — पाणी कधीही थांबत नाही. मग आपण का थांबतो?”
आर्या म्हणाली, “कारण आपल्याला भीती वाटते.”
“मग ती भीती कशी जाईल?”
“जेव्हा आपण पुन्हा वाहायला शिकू.”
काही दिवस गेले. गावात वारा वाढू लागला. हिवाळ्याच्या आधीची ती शांत वेळ होती. सकाळी धुकं पसरायचं, आणि दुपारी सूर्य मृदू वाटायचा. आर्याने शाळेत नवीन कल्पना आणली — मुलांनी निसर्गावर निबंध न लिहिता, निसर्गाला पत्र लिहायचं.
मुलं वेगवेगळ्या गोष्टी लिहू लागली.
“प्रिय वारा, तू नेहमी इतका घाईत का असतोस?”
“प्रिय पावसा, तू कधी आमच्या खेळात थांबून येणार?”
“प्रिय झाडा, तू एकटं कसं जगतोस?”
आर्या सगळं वाचत होती, आणि प्रत्येक पत्रात तिला निसर्गाशी जोडलेलं मन जाणवत होतं. पण अनयचं पत्र वेगळं होतं —
“प्रिय समुद्रा, मला माहिती आहे तू माझा आहेस. पण जेव्हा मी तुझ्या लाटांत माझं प्रतिबिंब पाहतो, तेव्हा मला कुणीतरी दुसरा दिसतो. ती मला म्हणते, ‘मी तुझी ओळख आहे.’ मला अजूनही तिचं नाव माहिती नाही, पण तिचा आवाज पाण्यासारखा आहे.”
आर्या ते वाचून शांत झाली. कधी कधी काही गोष्टी माणसाला समजाव्या लागतात, आणि कधी काही गोष्टी फक्त मान्य कराव्या लागतात. हे तसं होतं.
त्या दिवशी सायंकाळी गावात वादळाचं वातावरण होतं. वारा जोरात वाहू लागला. झाडं डोलू लागली, आणि आकाश काळं झालं. आर्या आणि अनय शाळेच्या खिडकीतून बाहेर पाहत होते.
“मॅडम,” अनय म्हणाला, “हा तोच पाऊस आहे का, ज्यात ती गेली होती?”
“कदाचित,” ती म्हणाली.
“मग आज ती परत येईल का?”
“ती कधी गेलीच नाही.”
वादळ वाढलं. समुद्राचा आवाज आता गावात ऐकू येत होता. आर्याने खिडकी बंद केली आणि म्हणाली, “तो आपल्याला आठवण करून देतोय.”
“कशाची?”
“की आपण त्याचं आहोत.”
रात्रभर पाऊस पडत राहिला. गावात वीज गेली, पण दिव्याशिवायही प्रकाश होता — लाटांच्या चमकण्यात.
सकाळी जेव्हा आर्या बाहेर आली, हवेत ओल होती. शाळेच्या अंगणात सगळं ओलं झालं होतं. पण तिला एक गोष्ट दिसली — दगडी फलकाजवळ नव्या अंकुराने उगवलं होतं. तिनं पायवाटेवर पाहिलं. तिथं छोटंसं पांढरं फूल होतं, जे कोणी लावलं नव्हतं.
ती म्हणाली, “ती पुन्हा आली आहे.”
अनय तिच्या मागे उभा होता. तो हसला. “मॅडम, आज ती म्हणाली, ‘आता तुमचा वेळ आहे.’”
आर्या थोडा वेळ काही बोलली नाही. तिच्या हातात Prisha ची वही होती. तिनं ती शाळेच्या देवघरात ठेवली आणि डोळे मिटले.
“मॅडम,” ती म्हणाली मनात, “मी तुमचं गाणं पूर्ण करेन.”
त्या दिवसानंतर शाळेत नवा उपक्रम सुरू झाला — “आकाश दिन”. दर महिन्याला एक दिवस मुलं समुद्रावर बसून आकाशाचं निरीक्षण करायची, आणि नंतर त्या रंगांबद्दल लिहायची. काहीजण निळा रंग “शांतता” म्हणायचे, काहीजण “स्वप्न”, काहीजण “आईचा आवाज”.
अनय म्हणायचा, “निळं म्हणजे तिचं नाव.”
गावात आता लोक बोलू लागले — “आर्या मॅडमचं शिक्षण म्हणजे वेगळं जग आहे. ती शिकवते नाही, ती जाणवते.”
एक दिवस जिल्हा अधिकारी गावात आले. त्यांनी शाळा पाहिली, आणि त्या बागेतील झाडं पाहून म्हणाले, “हे शाळा आहे की जंगल?”
आर्या म्हणाली, “दोन्ही.”
“हे सगळं तुमचं निर्माण आहे?”
ती म्हणाली, “नाही, हे निसर्गाचं आहे. मी फक्त त्याचं ऐकलं.”
त्यांनी तिच्या कार्याचं कौतुक केलं. त्या रात्री संपूर्ण गावात दिवे लावले गेले. शाळेच्या भिंतीवर मोठ्या अक्षरात लिहिलं गेलं — “Prisha आणि आर्या – जिथं निसर्ग बोलतो.”
त्या रात्री समुद्रावर चंद्र पुन्हा उगवला. वारा शांत झाला. आर्या आणि अनय पुन्हा खडकावर गेले.
आर्या म्हणाली, “कधी वाटतं, ती आता आपल्याला बघतेय.”
अनय म्हणाला, “ती आपल्यात आहे.”
ती म्हणाली, “मग आपण तिचं गाणं पुढे नेऊ.”
तो म्हणाला, “आपण आधीच गातो आहोत.”
दोघेही काही वेळ शांत राहिले. समुद्रावरून येणारा वारा त्यांच्या केसांतून गेला.
आर्या म्हणाली, “अनय, एक दिवस तू इथं शिक्षक होशील.”
तो म्हणाला, “आणि तू?”
ती हसली, “मी त्या पावसात राहीन.”
लाटांनी त्यांच्या पायांना स्पर्श केला. वाऱ्यात एक मंद संगीत होतं. आणि दूरवर, समुद्राच्या पाण्यावर एक पांढरं प्रतिबिंब चमकलं — जणू Prisha अजूनही तिथंच उभी होती, त्यांच्या गाण्यात मिसळलेली.
---
सकाळचं आकाश फिकट निळं आणि समुद्र अगदी निवांत. शाळेच्या अंगणात वेलींवर फुलं उमलत होती. आर्या रिकाम्या वर्गात उभी राहून खडूने फळ्यावर मोठ्या, शांत अक्षरात लिहीत होती—“आज आपण ऐकायला शिकू.” मुलं आत आली तेव्हा ती हसून म्हणाली, “शब्दांपूर्वीचा नाद लक्षात ठेवा.” मुलं काही क्षण शांत उभी राहिली. बाहेरून समुद्राचा मंद श्वास आत येत होता—जणू वर्गात शिकवणी सुरू करण्याआधी कोणीतरी आरताच देतंय.
दुपारी अनय बासरी घेऊन आला. कधी कोणाने न शिकवता तो बोटांनी सूर शोधू लागला होता. “मॅडम,” तो म्हणाला, “हा सूर समुद्राने दिला.” आर्याने हळूच बासरी कानाशी धरली. त्या नादात थेंबांची किर्र किर्र, वाऱ्यातल्या पाने-फांद्यांची सळसळ, आणि कुठेतरी फार जुना स्तब्ध विरह मिसळलेला होता. “हा तिचा सूर आहे,” ती मनाशी म्हणाली. “तो माझ्याकडे आलेला आहे.”
त्या दिवशी संध्याकाळी गावात सागरपूजनाची तयारी होती. झेंडूचे हार, दीपांच्या माळा, आणि होड्यांच्या मस्तूलांवर हलती कापडं. Apps काका त्या गर्दीत जरा निवांत उभे दिसले. केस अधिक पांढरे, चाल अधिक संथ, पण डोळ्यांत तीच कोमल निळाई. आर्या बाजूला येऊन उभी राहिली. “काका,” ती कुजबुजली, “आज अनयचा पहिला कार्यक्रम आहे. तो समुद्रासाठी वाजवणार आहे.” Apps हसले. “समुद्राला आपलं गाणं आधीच माहित असतं. आपण वाजवतो ते आपल्याला समजण्यासाठी.”
सूर्य पाण्यात उतरू लागला. ग्रामस्थ किनाऱ्यावर रांगा लावून उभे. आर्याने अनयकडे इशारा केला. मुलाने बासरी ओठांशी नेली. पहिला सूर बाहेर पडला—अतिशय पातळ, जणू निसर्गाला कंठ साफ करायला हवे. मग दुसरा, तिसरा—लाटा जशा ओंजळ भरून परत जातात तशा रेषा हवा कापत गेल्या. पावसाचा हलका सुगंध कुठून तरी आला. काहीजणांनी नकळत छातीवर हात ठेवले. Apps काकांच्या डोळ्यांत पाणी दाटलं. “Prisha,” ते अतिशय मंद म्हणाले, “तू येतेस ना?”
त्या क्षणी समुद्रावरून सूक्ष्म वाऱ्याची एक रेष किनाऱ्यावरून गेली; दीपांच्या ज्योती एकाच वेळी थोड्याशा झुकल्या आणि पुन्हा सरळ झाल्या. अनयचा सूर स्थिर झाला. आर्या तिथेच, त्या सुराचा हात धरून उभी. गाणं संपल्यावर काही क्षण कोणीही टाळ्या वाजवल्या नाहीत—जणू सगळ्यांना अजून नाद ऐकायचा होता. मग एकाचवेळी इतक्या सौम्य टाळ्या उमटल्या की लाटांनी त्यांना शंखासारखा प्रतिसाद दिला.
उद्या पावसाची चिन्हं होती. गावकऱ्यांनी होड्या खोलवर बांधल्या. रात्री उशिरा हवेत वीजेची सुशी दिसू लागली. आर्या शाळेतून बाहेर पडत असताना Apps काका देवघरासमोर बसलेले दिसले. त्यांच्या पायाजवळ Prisha ची वही. “काका, उशीर झालाय,” ती म्हणाली. त्यांनी वही तिच्या हातात दिली. “या ओळीसाठी तू तयार झाली आहेस.” आर्याने पान उघडलं. “जेव्हा गाणं आपल्यात शिरतं, तेव्हा आपण आवाज नसून प्रतिध्वनी होतो.” ती शांत झाली. “मी प्रतिध्वनी होईन,” तिने मनात म्हटलं.
रात्र सरायला लागली तशी वारा अनावर वाढत गेला. पहाटेच्या आधीच गाव जागं झालं. ढगांनी छप्पर दुमडून ठेवावं तसा आभाळ ताठ झालं. पहिला तडाखा जोरात आला—नारळांची पानं उलटून पाण्याचे धारांनी अंगण खिळखिळं केलं. शाळेची खिडकी, बागेची कड, छोट्या झोपड्यांचे कौल. “लोकांना मंदिरात आणा!” कुणीतरी ओरडलं. आर्याने बागेतील रोपे सावलीत ढकलली, मुलांच्या वही-कपाटावर टॉवेल घातले, आणि धावत बाहेर आली. “अनय?” ती शोधत होती. मुलगा आधीच मंदिराच्या ओसरीवर लोकांना पाणी देत होता. सुधा आजी त्या पायर्यांवर बसून बोटांत माळ फिरवत होत्या.
वादळाने गावाच्या धैर्याला कठीण परीक्षा घातली. लहान घराला आधार हवा होता; मोठ्या घराला खिडक्या धरून ठेवण्याचे हात. आर्या आणि अनय पुरेपूर पळत राहिले. कधी कुणाच्या दाराला कडी घालणं, कुणाला ओसरीवर आणणं, कुणाच्या गोठ्यात बांध उचलणं. “मॅडम!” एका मुलीनं ओरडलं. “आपली शाळेची फलकं!” आर्या क्षणभर थांबली; तिच्या डोळ्यांसमोर “निसर्ग ऐकतो…” ही ओळ वाऱ्यात हलत होती. तिने ती दोरीने घट्ट बांधून दिली. “ऐकतोय,” ती कुजबुजली. “आणि आपणही.”
दिवस ओढत गेला. वादळ थांबायचं नाव घेत नव्हतं. संध्याकाळी जेव्हा हवेत थोडा थकवा जाणवू लागला, तेव्हा समुद्राचा आवाजही थकलेल्या भल्यामोठ्या प्राण्यासारखा झाला—जोराचा, पण आता हताश नव्हे, निवांत. आर्या मंदिराच्या ओसरीवर बसली तेव्हा तिची नजर Apps काकांना शोधू लागली. ते कुठे? अनयने हाताने मागच्या बाजूस इशारा केला. मंदिराच्या कट्ट्यावर, एका खांबाला टेकून ते शांतपणे बसले होते—डोळे समुद्राकडे.
आर्या त्यांच्याजवळ गुडघ्यावर बसली. “काका, ठीक?” ते हसले. “वादळ मला ओळखतं. आपण जुने मित्र.” त्यांच्या श्वासात एक लांब, कोमल थकवा मिसळलेला. “Prisha चं गाणं… आज फार जवळ होतं.” आर्याने त्यांचा हात धरला. त्यांच्या करंगळीला एक जुनी, धूसर अंगठी. “ही ठेव,” त्यांनी हळू आवाजात सांगितलं. “तीची नाही, तिच्या नादाची खूण आहे.” आर्या थिजली. “काका, तुम्ही—” ते मान हलवून म्हणाले, “काही संपत नाही. आज माझं समुद्राकडे थोडं जास्त पाहणं झालं.”
रात्र परत आली, पण आता वारा मंदावला. मंदिरात झोपलेल्यांच्या श्वासांचा ताल एकसारखा. आर्या जागीच राहिली; Apps काकांचा हात तिच्या हातात, लाटांचा श्वास कानाशी. एखाद्या वेळेस त्यांनी डोळे उघडून बाहेर पाहिलं—काळ्या आकाशात एक पातळ, पांढरी रेषा. “तिथं,” ते कुजबुजले, “ती उभी आहे.” आर्यानेही तिकडे पाहिलं. काही दिसलं नाही, पण त्वचेवर पावसाचा अगदी हलका स्पर्श जाणवला. अर्धवट थेंब. अर्धवट स्मित.
पहाटेचा पहिला पक्षी ओरडला तेव्हा वादळ शेवटी मागे हटलं. गावाने दम टाकला. मंदिराच्या पायर्यांवरून लोक बाहेर आले; काहींनी आकाशाकडे पाहून हात जोडले. समुद्र किनाऱ्यावर लांबपर्यंत फेसाळ पांढरी किनार सोडून शांत पडला होता. शाळेच्या अंगणात पाणी थबकलं, पण झाडं उभी. रोपांवर मातीचे डाग, पण डोक्यावर लहानच लहान हिरव्या कळ्या. “आपली बाग वाचली,” अनय उमजेनासं हसत म्हणाला.
आर्या मंदिराच्या मागच्या कट्ट्यावर गेली. तिथं Apps काका निश्चल पडले होते, चेहऱ्यावर त्या ओळखीच्या स्मिताचा किती सौम्य उजेड. त्यांच्या करंगळीतील अंगठी आता तिच्या हातात. देवघराच्या पहिल्या दिव्यासारखी एक ऊब सगळीकडे पसरत गेली. आर्याने मस्तक टेकवलं. “काका,” ती कुजबुजली, “तुम्ही समुद्रात रुपांतरित झाला आहात.”
गावाच्या लोकांनी काकांना सन्मानाने निरोप दिला. शाळेच्या बागेत, Prisha Nature Hall च्या पायथ्याशी, एक नवीन रोपटं लावण्यात आलं. अनयने पहिलं पाणी ओतलं. आर्या म्हणाली, “हे समुद्र-पिंपळ आहे. सावली देईल, पण आधी श्वास देईल.” सगळ्यांनी त्या रोपाला हात लावला; त्यांच्या हातांत वाऱ्याचा सुगंध चिकटला.
काळाने पुढे चाल सुरू केली. वादळानंतरचे दिवस अचूक, स्वच्छ. पाऊस धुवून नेतो तसा गावाचा चेहरा धुतला गेला. शाळेत “आकाश दिन” मध्ये मुलांनी या वेळी आकाशाला पत्रं लिहिली नाहीत; त्यांनी आकाशाकडून पत्रं ऐकली. आर्या वर्गात उभी राहून म्हणाली, “आज आपण वाचणार नाही. आज आकाश वाचेल आणि आपण ऐकू.” मुलांनी डोळे मिटले. बाहेर नारळाच्या पानांची रेघ, दूर लाटांची ताल. शांततेत सगळ्यांना आपापली वाक्यं मिळू लागली.
रात्र-रात्र आर्या Prisha ची वही घेऊन बसू लागली. जुन्या कागदांचा वास आता तिच्या श्वासाचा भाग झाला. ती लिहायची नाही अशीच होती—वाचायची, आणि ऐकायची. पण एका संध्याकाळी, समुद्रावर सूर्याने लाल दोर फेकला असतानाच, अनय तिच्या बाजूला बसला आणि म्हणाला, “मॅडम, आज तुम्ही लिहा.” आर्याने पेन उचललं. पहिला शब्द लागेना. मग कुठूनतरी समुद्राच्या अंतःकरणातून एक वाक्य वर आलं—“मी आता आवाज नाही; मी प्रतिध्वनी आहे.” तिने ते लिहिलं. हाताचा थरकाप थांबला.
गावात “ध्वनिमाळ” नावाचा छोटा कार्यक्रम सुरु झाला. मुलं, मच्छीमार, बाया, आजोबा—सगळे येऊन आपापल्या आठवणींचे आवाज सांगायचे. कुडीतलं पावसाचं थेंबणं, रात्रीच्या तळ्याकडची बेडूकओव, पहाटेच्या आरतीची घण-घण. अनय बासरीने हे आवाज टाके, आर्या त्या टाक्यांत शब्दभरत जाई. कार्यक्रम संपल्यावर लोक काही बोलत नसत; ते समुद्रावर चालत, जणू कोणी नुकतंच घरी आलंय अशा निरागस निशब्दतेने.
एक दुपार, जेंव्हा उन्हात मिठाचा सौम्य वास होता, जिल्हा अधिकारी पुन्हा आले. Hall मध्ये फिरताना त्यांनी भिंतीवरची दोन नावे वाचली—“Prisha आणि आर्या.” “तुम्ही दोघी नाही का?” त्यांनी विचारलं. आर्या हसली. “आम्ही अनेक आहोत. मुलं, वारा, समुद्र, Apps काका, सुधा आजी… आणि ज्या आवाजाने हे सगळं सुरू केलं.” अधिकाऱ्यांनी मान हलवली. “तुम्ही इथे जे निर्माण केलंय, ते शाळेपेक्षा मोठं आहे.” “शाळा म्हणजे जागा नाही; ती जाणण्याची पद्धत आहे,” आर्या म्हणाली.
एके संध्याकाळी सुधा आजी मंद पावलांनी आलेल्या. “बाळ, तुझ्या हातातली अंगठी मला पाहू दे.” आर्याने अंगठी तळहातात ठेवली. आजींनी डोळे मिटले. “यात किनाऱ्याची रेघ आहे,” त्या म्हणाल्या. “कुठे संपते आणि कुठून सुरू होते ते नाही दिसत. म्हणून ती चिन्ह आहे—संपूर्णतेची.” त्यांनी अंगठी आर्याच्या बोटात परत सरकवली. “ही ठेव. शब्द थकले की तू याचा स्पर्श कर.”
उन्हाळ्याच्या आधीच्या सुट्टीत आर्या आणि अनय शाळेच्या मुलांना घेऊन त्या जुन्या खडकावर गेले. “इथे कथा सुरू झाली,” आर्याने सांगितलं, “आणि इथेच ती नित्य नवी होते.” मुलांनी पाय पाण्यात सोडले. “मॅडम,” एका मुलाने विचारलं, “समुद्राला नाव आहे का?” आर्या थोडा विचार करून म्हणाली, “समुद्राचं नाव आपण उच्चारतो तेवढंच असतं. बाकी तो निनाद आहे. म्हणून जेव्हा तुम्ही त्याला हाक माराल, तुमचं नावही त्यात मिसळा.”
सायंकाळी अनयने एका नवीन सुरावटीला सुरुवात केली—आधी कधी न वाजलेला, पण कसा तरी अत्यंत ओळखीचा. आर्या ऐकत राहिली. तो सूर “ये” म्हणत नव्हता, “ये इथेच” म्हणत होता. “कुठेही जाऊ नको,” लाटांनी त्या रचनेला उत्तर दिलं. मुलांनी टाळ्या वाजवल्या नाहीत; त्यांनी हातात हात घेतले. किनाऱ्यावर अशा आवाजांना टाळ्यांची गरज नसते.
रात्र पुन्हा पसरली. आर्या शाळेच्या अंगणात उभी होती. झाडांच्या सावल्या जमिनीवर शांतपणे पडल्या. तिनं Prisha ची वही उघडली. अखेरची कोरी पानं. तिचा श्वास संथ झाला. “मॅडम,” ती आतून म्हणाली, “तुमचं गाणं आता माझ्या श्वासात आहे.” पेन हळूच खाली उतरलं. “काळ निसर्गाचं गाणं आहे; आपण त्यात स्वर. ज्या दिवशी आपण स्वर विसरतो, त्या दिवशी समुद्र आपल्याला परत ताल देतो. आज मी ऐकलं. उद्या मी शांत राहीन. आणि शांततेत जे बोलेल, तेच माझं.” तिने पान बंद केलं; ते बंद झाल्यावरही एक हलका निनाद अंगणभर फिरत राहिला.
पावसाचा पहिला थेंब पडला. कोणत्याही ढगाचा आविर्भाव न होता, एका निव्वळ आठवणीने. आर्या वर पाहत हसली. दूरवर अनयच्या बासरीचा एक पातळ हिंडोळा वाऱ्यात डोलला. समुद्राने त्या सुराला कोवळा उजेड दिला. गाव झोपी गेलं, पण शाळेच्या फलकावरची ओळ थेंबाखाली चमकत राहिली—निसर्ग ऐकतो, जर आपण शांत राहिलो तर.
आणि जेंव्हा रात्री फारच निवांत झाली, जेंव्हा फक्त समुद्र आणि वारा उरले, तेव्हा आर्याने करंगळीतील अंगठीला हलका स्पर्श केला. एका क्षणासाठी तिला पांढऱ्या शालीची किनार दिसली, ओठांवर अगदी हलकंसं हसू—आणि मग काहीच नाही. काहीच नाही, म्हणजे सगळंच. पाण्याचा एक दीर्घ, अखंड श्वास.
सकाळ झाली की मुलं पुन्हा अंगणात धावत येतील, अनय बासरीला पहिला स्वर देईल, बागेची रोपे थेंब शोषून उभी राहतील, आणि समुद्र तोच—परंतु प्रत्येक दिवस नव्याने जन्मलेला. कथा जिथे संपते तिथेच ती पुन्हा सुरू होते, कारण इथे शेवट ही संज्ञा नाही; इथे सगळं रूपांतर आहे.
आर्या दाराशी उभी राहून समुद्राला पाहू लागली. “कथा अजून संपलेली नाही,” ती हसून म्हणाली. लाटांनी पायाशी येऊन मान डोलावली. आकाशाने पातळ पावसाच्या बोटांनी केसांवर फिरकं काढलं. आणि सगळं एका एकवटलेल्या निनादात सामावून गेलं—जिथे प्रेम, निसर्ग आणि वेळ भेटतात, तिथं शब्द लागत नाहीत; तिथं केवळ ऐकणं पुरेसं असतं.
ओल्या पायवाटी: मातीचा गंध आणि पानांची भाषा
पहाटेच्या धुक्यात जेव्हा आपण जंगलाच्या काठावर पोहोचतो, तेव्हा हवा एकदम बदलते—ओलसर मातीचा गंध, पानांच्या शिरांमधून वाहणारी पाणीधारा आणि दूरवरून येणारा कोकिळेचा स्वर. पायाखाली मऊ पानांचा गालिचा; प्रत्येक पाऊल म्हणजे एक सौम्य ढोलकीचा ठोका. पावसाळ्याच्या दिवसात झाडं फक्त हिरवी नसतात, ती जिवंत असतात—त्यांच्या शेंड्यांवर थेंबांच्या हारांनी सजलेली, खालच्या गवतातून उगवलेल्या बारीक रोपट्यांना आश्रय देणारी.
वेलींच्या विणलेल्या जाळ्यातून प्रकाशाची छानछोकी पडते. पक्ष्यांचा किलबिलाट जणू अरण्यातल्या घड्याळाची टिक-टिक. या जगात वेळ हळू चालतो, आणि मन आतल्या आत शांत होतं.
पक्ष्यांची सभा: स्वरांचे पंख
पावसाच्या आधल्या रात्री पानांच्या टोकांवर जपून ठेवलेले थेंब पहाटेच्या वाऱ्यात झुळझुळतात, आणि तेव्हा पहिल्यांदा गाणं सुरु करतात—कोकीळ, पिट्ट, बुलबुल, ड्रोंगो, साळुंकी, तित्तिर. काही पाखरं फांदीवरून फांदीवर उडत एकमेकींना उत्तर देतात, तर काही उंच झाडांच्या माथ्यावरून सूरांची वीण विणतात. त्यांच्या आवाजात भूक, इशारा, प्रेम, सीमांची घोषणा, आणि कधी कधी अगदी निर्मळ आनंद असतो.
एक क्षणासाठी आपण नजरा मिटल्या की समजतं—हे जंगल आपल्याला ऐकायला शिकवतं. कारण निसर्गाची भाषा ऐकण्यासाठी कान नव्हे, मन खुलं लागतं.
झाडांचे गुपित: साल, शेवाळ आणि औषधी सुवास
कोकणातील जंगलात चालताना तुम्ही पाहाल—काही खोडांवर शेवाळाचं हिरवं लोकर, काहींवर शैवाळांची आकडेमोड, तर काहींच्या पानांतून झिरपणारी राळ. या प्रत्येक सुवासामागे एक गोष्ट आहे: कुठेतरी जखम, कुठेतरी बहर, कुठेतरी पुनर्जन्म. गावकरी अजूनही काही पाने उकळून काढा करतात, काही मुळांचं भस्म करतात, काही फुलांपासून रंग काढतात. निसर्गाशी असलेली ही गुप्त मैत्री पिढ्यान्पिढ्या चालत आली आहे.
ओढे आणि कुंड: पाण्याचं चांदणे
धबधब्याच्या पायथ्याशी निर्माण झालेलं शांत कुंड—वरून ओथंबलेलं पाणी थेंबथेंब खाली पडतं आणि नाजूक वलय तयार होतं. खडकांच्या दरम्यानून वाहणाऱ्या लहानशा ओढ्यात पावलांचे ठसे विरघळतात. पावसाळ्यात या पाण्याला आवाज येतो: खळखळ, टपटप, डबडब. हे आवाज फक्त निसर्गाचे नाहीत; ते आपल्या आतल्या थकव्यालाही धुऊन काढतात, जणू मनावरचा धुरकट थर स्वच्छ होतो.
काळोखातले काजवे: तारकांचा जमिनीवर पडलेला वर्षाव
संध्याकाळ उतरते आणि जंगलावर सावल्या पडतात. मग अचानक एखादी चमक—पाठीच्या पंखांमागे लपलेला दिवा पेटतो. थोड्या वेळात आकाशातील तारकांइतके काजवे आजूबाजूला झुरू लागतात. झाडांच्या फांद्यांवर, पानांच्या टोकांवर, ओढ्याच्या काठावर—सगळीकडे प्रकाशाचे झरे. त्या क्षणी अंधार म्हणजे भीती नाही; तो एक रंगमंच आहे, ज्यावर प्रकाश आपल्या नृत्याची प्रॅक्टिस करतो.
अरण्याचं समाजशास्त्र: मुंग्या, कवडसे आणि शांत शिकारी
जंगलात फक्त मोठ्या प्राण्यांचं राज्य असतं असं नाही. मुंग्या एका सरळ रेषेत चालत जातात—जणू धीरगंभीर यात्रेकरू. कवडसे पानांच्या चकत्या घेऊन स्वतःची घरं बांधतात. भुंगे आपल्या छोट्या गुहेत मध साठवतात. आणि दूरवर, ओल्या पानांच्या आडोशाला, एखादा शिकारी हळूहळू वाट पाहतो—वेळ, वास, सावली, आणि पावलांच्या खुणांचा हिशेब ठेवत.
ही साखळी एकमेकांवर विसंबलेली. कोणीही वेगळं नाही. आपणही नाही.
पायवाटांची नीती: निसर्गाशी करार
जंगलात शिरताना पायवाट स्वतःचे नियम सांगते—हळू चाल, आवाज कमी ठेव, पानं तोडू नको, कचरा परत घेऊन जा. हे नियम कुणी लिहिलेले नाहीत, पण प्रत्येक पानावर कोरलेले आहेत. पावसानंतर माती अधिक नाजूक असते; एखादं पाऊल चुकीचं पडलं तर जड झालेलं पाणी खालच्या उतारावर कोसळतं. मग माती घसते, मुळे उघडी पडतात. म्हणून प्रत्येक पाऊल विचारून.
जंगलातला माणूस: वाटसरू की पाहुणा?
आम्ही जंगलात जातो तेव्हा स्वतःला विजेता समजतो; पण खरं तर आपण पाहुणे असतो. झाडं घरमालक, पक्षी शेजारी, ओढे अंगण. गावांतील लोक याची जाणीव ठेवतात—मंदिराच्या पायवाटीवर कचरा नसतो, देवळाच्या बाभळीला हात लावण्याआधी परवानगी मागितली जाते, आणि मातीची पूजा करून पहिली रोपं लावली जातात. अरण्याचं ज्ञान पुस्तकात नाही; ते पायातल्या चिखलात, हातातल्या घट्ट पकडीत आणि डोळ्यांतील कृतज्ञतेत असतं.
ध्यानाची गुहा: शांततेचं ध्वनिलहरींमध्ये रूपांतर
पावसाच्या दिवशी, एका खडकाखाली बसून तुम्ही कान लावा. वरून थेंब टपाटप, बाजूने ओढा खळखळ, दूर पिट्टाचा टकटक आवाज. काही वेळात हे सारे आवाज एकाच धाग्यात गुंफले जातात—आणि मनावरची धूसरता खाली बसते. जगाच्या गोंगाटात हरवलेला आतील आवाज परत मिळतो. अरण्य आपल्याला काही शिकवत असेल, तर ते म्हणजे: शांतता हीही एक भाषा आहे.
जैवविविधतेचा वारसा: पुढच्या पिढ्यांसाठी बीज
कोकणाचं जंगल म्हणजे फक्त वृक्षांची गर्दी नाही; ते बीजांचं बँक, पाण्याचं संचयगृह, आणि हवेला स्वच्छ करणारा श्वास आहे. पावसाळ्यात बी उगवतं, रोप बनतं, आणि झाड होण्यासाठी वर्षांची वाट पाहतं. आपल्याकडे फक्त एक काम—या वाटेला थोडा हातभार. शाळेतील मुलांनी केलेली वृक्षलागवड, जंगल स्वच्छतेचे शिबीर, आणि प्लास्टिक विरहित सण—हीच खरी पुढे दिलेली भेट.
ओला सूर्यास्त: हिरव्या रंगाची संध्या
दिवस उतरत जातो, आणि आभाळात केशरी-गुलाबी रेखा उमटतात. पानांच्या टोकांवर शेवटचे थेंब चमकतात; पक्षी परतीचा मार्ग धरतात. जंगलाच्या कडेवर उभं राहून मागे पाहिलं की आपण पायवाटीत हरवलेला दिवस दिसतो—घामाचा, पावसाचा, गंधाचा, आणि गाण्याचा. मनात कुठेतरी सहज उच्चार येतो—“हेच तर घर आहे.”
सारांश: पावसाळ्यातलं कोकणाचं जंगल म्हणजे शांततेच्या हजार छटांचा महोत्सव—पक्ष्यांचा गाणारा पहाट, ओढ्यांचं चांदणे, काजव्यांचं काही क्षणांचं विश्व, आणि निसर्गाशी आपला न बोलता झालेला करार. पुढील भागात आपण “माती, लोककथा आणि गावच्या देवऱ्या”—पावसाने उजळलेल्या परंपरांचा मागोवा घेऊ.
Next ➜